AI verhoogt de productiviteit. Maar tegen welke prijs?

AI verhoogt de productiviteit. Dat is de belofte, en in veel gevallen klopt die. Taken gaan sneller, processen worden gestroomlijnder en medewerkers kunnen zich focussen op werk met meer toegevoegde waarde. Maar er is een keerzijde die organisaties zelden in kaart brengen: wat doet de AI-transitie met het welzijn van medewerkers?

Wanneer AI helpt, en wanneer het schaadt

Niet elke inzet van AI heeft hetzelfde effect op medewerkers. Als AI saaie, repetitieve of belastende taken overneemt, kan het werk juist leuker worden. Medewerkers houden meer ruimte over voor taken die hen energie geven.

Maar als AI de inhoudelijke kern van iemands werk overneemt, treedt het omgekeerde op. De medewerker wordt dan vooral controleur van wat het systeem produceert. Minder uitdaging, minder autonomie, minder ruimte om te groeien. Het werk holt uit.

Dit onderscheid is belangrijk, want het bepaalt of AI het welzijn van je medewerkers versterkt of vermindert.

Wat onderzoek zegt

Het RIVM bracht in 2024 in kaart welke ontwikkelingen de komende twintig jaar de psychosociale arbeidsbelasting verhogen. AI staat expliciet in die lijst. De verminderde autonomie en toegenomen controle die AI met zich meebrengt, leiden tot werkstress.

Dat is relevant, want werkstress is de grootste aanjager van productiviteitsverlies. Uit Niped’s productiviteitsanalyse blijkt dat werkstress leidt tot 1,6% extra productiviteitsverlies per jaar.

Uitholling van werk raakt ook aan werkvermogen. De Work Ability Index (WAI) is een gevalideerde vragenlijst die meet in hoeverre iemand lichamelijk en geestelijk in staat is het eigen werk uit te voeren. Als AI de inhoudelijke kern van werk wegneemt, verzwakt precies dat vermogen: de kennis, het oordeel en de vaardigheden die nodig zijn om goed te functioneren.

Waarom organisaties dit niet zien

Organisaties meten output en efficiency. Ze zien dat taken sneller gaan en dat de productiviteit stijgt. Maar ze meten zelden wat de transitie met medewerkers doet: of werkdruk toeneemt, of het werk als minder betekenisvol wordt ervaren, of mensen het gevoel hebben dat hun expertise erodeert.

Dat maakt de gezondheidskosten van een AI-transitie onzichtbaar. En onzichtbare kosten worden niet meegenomen in de besluitvorming. Het gevolg: organisaties implementeren AI, zien op korte termijn productiviteitswinst, en lopen op langere termijn aan tegen meer werkstress, uitholling en afnemende betrokkenheid. Die onzichtbare kosten uiten zich bijvoorbeeld als presenteïsme: aanwezig zijn maar niet optimaal functioneren.

Dat leidt tot een ware AI-paradox: de technologie die werk makkelijker moet maken, zorgt er soms voor dat mensen minder goed gaan functioneren. Meer output op korte termijn, maar meer stress en minder betrokkenheid op de langere termijn.

Wat een gezonde AI-transitie vraagt

Of AI werk beter of slechter maakt, hangt af van de keuzes die een organisatie maakt. Dat concludeert ook het UWV in hun onderzoek naar de impact van AI op de arbeidsmarkt: de kwaliteit van werk kan beide kanten opgaan, afhankelijk van hoe de transitie wordt begeleid.

Een gezonde AI-transitie vraagt om meer dan technische implementatie. Het vraagt om aandacht voor de mensen die ermee moeten werken. Dat betekent ruimte maken voor leren, autonomie bewaken, het gesprek voeren over wat AI overneemt en wat niet, en monitoren of medewerkers de transitie als positief of als bedreiging ervaren.

Wil je weten hoe het gesteld is met het welzijn en het functioneren van je medewerkers? Met een PMO breng je het in kaart. Van werkstress en werkvermogen tot autonomie en ontwikkelmogelijkheden. Krijg advies over het PMO voor jouw organisatie.